در دوران امامت امام صادق ( ع ) فرقه‌هاى زيادى به نام اسلام ، ليكن منحرف از خط امامت و ولايت ، پديد آمده و يا رشد كردند و هر كدام عده‌اى را به سوى خود جذب كردند . مهمترين و مشهورترين اين فرقه‌ها عبارتند از : 1 - معتزله : فرقه معتزله در اوائل قرن دوم هجرى و در دوران امامت امام باقر ( ع ) پديد آمد . « 1 » مَعْبَد جَهْنّى ، غيلان دمشقى و يونس اسوارى نخستين كسانى بودند كه نسبت افعال انسان را به خداوند انكار كردند و گفتند : انسان در انجام افعال خود توانا و مستقل است و خداوند در افعال بندگانش هيچ نقشى ندارد . « 2 » اصحاب و ياران پيامبر ( ص ) كه هنوز زنده بودند از تفكر غلط آنان بيزارى جسته به امّت اسلامى توصيه مىكردند كه با « قدريّه » ( كه بعدها معتزله ناميده شدند ) رابطه برقرار نكنند . به آنان سلام ندهند ، به عيادت بيمارانشان نروند و بر جنازه مرده‌هايشان نماز نگزارند . « 3 » پس از كشته شدن معبد ، و اصل بن عطا كه از موالى ايرانى و از شاگردان حسن بصرى بود از استاد كناره گرفت و به تبليغ و نشر آراء مَعْبَد پرداخت . از آن پس پيروان او به نام « معتزله » معروف شدند . امام صادق ( ع ) - برغم كشمكشها و اختلافات فكرى موجود - موفق شد با تعليمات و راهنماييهاى لازم ، پيروان خود را از فرو افتادن در دام جريانات فكرى حفظ كند . آن حضرت در گير و دار جدال فكرى بين جبريها و قدريها با بيان جمله : « لا جَبْرَ وَ لا تَفْويضَ وَ لكِنْ امْرٌ بَيْنَ امْرَيْنِ » « 4 » نه جبر درست است و نه تفويض ، بلكه امرى است ميان آن دو .

--> ( 1 ) - در بخش تاريخ زندگى امام باقر ( ع ) علّت نامگذارى اين فرقه به معتزله و نيز اصول و پايه‌هاى چهار گانه مكتب آنان آمد . ( 2 ) - الملل و النحل ، شهرستانى ، ج 1 ، ص 35 و 49 - 50 . ( 3 ) - الفرق بين الفِرق ، ص 19 - 20 . ( 4 ) - كافى ، ج 1 ، ص 160 . امام صادق ( ع ) در توضيح امْرٌ بَيْنَ امْرَين مىفرمايد : مثال آن چنين است كه مردى را در حال انجام معصيت مىبينى و او را نهى مىكنى ولى او معصيت را انجام مىدهد . در اين صورت او كه مرتكب معصيت شده و به نهى شما ترتيب اثر نداده انجام دهنده عمل است . نه شما كه امر به ترك معصيت كرده‌اى .